Sosyal İmleme: Dopingli İnternet

Sosyal imleme (İngilizcesi social bookmarking), en kısa anlamıyla bookmarklarınızın internet üzerinde, bu servisi veren bir web sitesinde saklanması.  En önemli avantajlarından birisi, internet bağlantısı olan herhangi bir bilgisayardan, dünyanın neresinde olursanız olun bookmarklarınıza ulaşabilmeniz. Ama bu sadece aysbergin görünen tarafı; daha birçok ek avantajları var. Bu yazımda kısaca sosyal imleme olgusunu değişik açılardan inceleyeceğim.

Bana göre sosyal imlemenin iki vazgeçilmez özelliği var: (1) Bookmarklarınızı etiketleme (İngilizcesi tag) olanağı. (Gerçi bu özellik Firefox’un yeni versiyonlarında da var ama, Firefox içinde bookmarklarını etiketleyen kişi sayısının çok az olduğunu tahmin ediyorum.) ve (2) Sosyal imleme web sitesinin diğer kullanıcılarının etiketlerini ve bookmarklarını görebilmeniz, bu sayede ilgilendiğiniz konuda yeni web siteleri bulmanız.

Bookmarklarımızı tarayıcımızın içinde tanımladığımız dosyalara koymak az sayıda bookmarkımız olduğu taktirde iyi çalışan bir sistem. Ama, yüzlerce bookmarkınız olduğunu düşünün; olasılıkla bu bookmarklardan birçoğu tanımladığınız dosyaların birden çoğunda saklanabilir. İşte bu noktada etiketleme işin içine giriyor. Bir bookmarka istediğiniz sayıda etiket koyabilirsiniz ve daha önceden sakladığınız bookmarklara etiketler aracılığı ile ulaşabilirsiniz. Yukarıda söylediğim gibi, Firefox içinde bookmarklarınızı etiketleyebilirsiniz. Ama işi biraz daha ilerletelim ve sosyal imlemeye gelelim. Bu noktada benim bookmarklarıma bakabilirsiniz: http://delicious.com/alter.eebo. Aşağıdakine benzer bir sayfa olması lazım:

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

(Bu arada, belirtmekte yarar var, sosyal imlemenin öncüsü, Delicious adlı site. Beş milyondan fazla kullanıcısı ve 150 milyondan fazla kaydedilmiş bookmark var.) Bu sayfanın ortasında benim bookmarklarımdan en yenileri, yani en son eklediklerim yer alıyor. Sayfanın sağ tarafındaki kolonda etiketlerimi görebilirsiniz: en çok kullandığım 10 etiketin listesi ve hemen altında 5′ten fazla kez kullandığım etiketlerin listesi yer alıyor. Şimdi, kırmızı dikdörtgen ile gösterdiğim ikonlara basarak bookmarkları diğer ayrıntı düzeylerinde görebilirsiniz:

İkinci ikona basarsanız aşağıdaki görüntü geliyor:

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

Bookmarklardan dördüncüsüne bakalım. İki kırmızı dikdörtgen ile gösterdiğim alan var. Birincisi 131 rakamı: bu bookmarkın kaç Delicious kullanıcısı tarafından imlendiğini söylüyor bize, ikincisi ise bu bookmark için kullandığım etiketler. Görüldüğü üzere, dört adet etiket kullanmışım. Şimdi bu etiketlerden “science” olanına tıklayın, aşağıdaki gibi bir sayfa gelecek karşımıza:

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

Bu resme bakarak anladığımız, 21 adet bookmarkımı “science” diye etiketlemişim. Dikkatli bakarsanız, sağdaki etiket kolonunun değiştiğini farkedeceksiniz. Şimdi burada “science” etiketi ile birlikte kullandığım diğer etiketler listeleniyor. Varsayalım o listedeki “math” etiketine tıkladık, 3 adet bookmark listelenmesi lazım (aşağıdaki resimde görüldüğü üzere):

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

Şimdi de yukarıdaki resimde kırmızı dikdörtgen ile gösterdiğim “Tags” linkine tıklarsanız, benim en çok kullandığım 200 etiketi “etiket bulutu” (İngilizcesi tag cloud) formatında görebilirsiniz (aşağıdaki resim).

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

Burada büyük puntolarla yazılan etiketler daha sık kullandıklarım.

Şimdi diyelim benim ilgi alanımda görmek isteyebileceğim fakat imlemediğim siteler/sayfaları  bulmak istiyorum. Sayfanın yukarısındaki “Tags” menüsünün içindeki “Explore” linkini seçiyoruz ve Delicious bize Delicious kullanıcıları arasında populer olan etiketleri gösteriyor; bunlardan mavi renkte olanları benim de kullandığım etiketlere tekabül ediyor. Buradaki etiketlere tıklayarak, ilgilendiğim konularda diğer kullanıcılar tarafından kaydadeğer bulunan fakat bende olmayan linklere ulaşma olanağını buluyoruz.

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

(daha büyük görmek için resime tıklayın)

“Bookmark”larimizi Senkronize Edelim mi?

Hepimiz bookmarklari (Turkcesi “yer imi”ymis – ama ben bookmark diyecegim) sikca kullaniyoruz. Bircogumuz birden fazla bilgisayar kullaniyoruz. Ben, ofisimde ve evimde birer olmak uzere iki masaustu ve bir dizustu bilgisayari duzenli olarak kullaniyorum. Ofiste bookmarkladigim siteyi evdeki bilgisayarda (ya da tam tersi) aradigim cok olmustur. Biliyorum, sinir bozucu birsey! Bu problemin kolay bir cozumu var: Bookmarklarinizi senkronize edecek bir Firefox eklentisi (Foxmarks Bookmark Synchronizer).

Gecen yazimda Firefox eklentilerinin ne oldugunu ve nasil yukleyebilecegimizi anlatmistim. Once bu eklentiyi yuklemek icin asagidaki adrese gidelim:

https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/2410

ve asagidakine benzer ikona tiklayalim:

Karsimiza cikan diyalog kutusunda Install dugmesine bastiktan sonra, Firefox’i kapatip yeniden baslatmamiz gerekiyor.

Firefox yeniden basladiginda, karsimiza bir seri pencereler cikacak. Ilki asagidaki:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Next dugmesine basin, yeni pencere cikiyor:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Bize iki secenek sunuluyor. Bunlardan ilki Foxmarks hesabimiz yoksa, actirmak icin sececegimiz, ikincisi ise, onceden Foxmarks hesabimiz varsa sececegimiz. Burada ilk secenegi gorecegiz; ilk secenege tiklayip Next dugmesine basin. Bir sonraki pencere kullanici adi (username) secmenizi, e-posta adresinizi girmenizi ve bir sifre (password) secmenizi istiyor (ayni sifreyi iki kez girmeniz lazim). Eger sectiginiz kullanici adi baskasi tarafindan daha once alinmamissa, yaninda yesil renkli bir checkmark (onay imi) beliriyor:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Next dugmesine bastiktan sonra asagidaki pencere cikiyor:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Burada, sizin adiniza bir Foxmarks hesabi acildigi ve size bir e-posta yollandigi soyleniyor. Next dugmesine bir daha bastiginizda, sifrelerinizi de senkronize etmek isteyip istemediginizi soran pencere beliriyor.

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Sifre senkronizasyonu daha sonraki bir yazimin konusu oldugu icin burada No secenegi ile devam ediyoruz ve Next dugmesine basiyoruz:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Bu pencerede de Next dugmesine basmak suretiyle senkronizasyonu baslatiyoruz. Bittigi zaman, karsimiza asagidaki pencere cikiyor:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Finish dugmesine basarak islemi bitiriyoruz ve tarayicimizda kendimizi Foxmarks web sitesinde buluyoruz:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Su asamada, kullandiginiz bilgisayardaki bookmarklariniz Foxmarks sunucusuna yuklenmis durumda. Ama, diger kullandiginiz bilgisayarlardaki bookmarklarin da yuklenmesi, ve Foxmarks sunucusuna yuklenmis olan bookmarklarin yine diger bilgisayarlariniza geri yuklenmesi icin, Foxmarks Bookmark Synchronizer eklentisini o bilgisayarlardaki Firefox tarayicisina yuklemeniz gerekiyor. Tabii bu sefer yukleme esnasinda Firefoxi yeniden baslattiginizda yeni bir Foxmarks hesabi actirmak yerine, simdi actirdiginiz hesap kullanici ismi ve sifresini kullanmaniz lazim.

Foxmarks senkronizasyonu ile ilgili ek ayarlar icin, Firefox menusunde Tools ve sonra Add-ons seceneklerine gidin, Add-ons penceresinde Foxmarks Bookmark Synchronizer eklentisini secin ve Options dugmesine basin:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Kafanizi karistiran bir durum varsa, asagida yorumlarda sorun.

Firefox Uzantilari (Eklentileri)

Eklenti Nedir?

Birkac hafta once isletim sistemimi yeniden yuklemem gerekti. Tabii ki internet tarayicimin (Firefox) butun kisisellestirilmis ozellikleri de sizlere omur. Genelde boyle bir durumla karsilastigimda, mumkun oldugu kadar cabuk bir sekilde kaybettigim duzeni yeniden yaratirim. Ama bu sefer, bu blogu yazdigim icin, bekledim yapmadim. Simdi yavas yavas Firefoxi kisisellestirecegim ve her adimi sizlerle ayrintili bir sekilde paylasacagim. Umarim bazisi isinize yarar.

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Firefox tarayicisinin en onemli ozelliklerinden birisi, acik kaynak (open source) olmasi nedeni ile, herhangi programcilar tarafindan ekleme yapilabilmesi. Eskiden extension (uzanti) diyorduk; simdilerde add-on (eklenti) diyorlar. Eklentiler, genelde buradan indirilip yuklenebiliyor. Eklentiler Firefoxin bazen davranisini bazen goruntusunu (bazen de her ikisini) degistiriyor. O nedenle hic eklentisi olmayan Firefox referansi olsun diye, yandaki resmi koyuyorum. Bundan sonra bu goruntu bir hayli degisecek.

Ilk Eklentim

Ilk eklenti olarak onemsiz birisini sectim, zira eklentilerin nasil yuklendigine dikkatimizi verelim, eklentinin ne yaptigi dikkatimizi dagitmasin diye. Bu eklentinin ismi Flagfox; islevi ziyaret ettiginiz herhangi web sitesinin sunucusunun (ingilizcesi server) fiziksel olarak yeraldigi ulkenin bayragini adres kutucuguna koymasi. Once su adrese gidelim:

https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/5791

Orada, asagidakine benzeyen ikona tiklayalim:

Karsimiza asagidakine benzer bir diyalog kutusu cikar.

Dikkat ederseniz, Install dugmesinde geriye sayim var; ne zaman ki geriye sayim bitip, o dugme tiklanabilir hale gelir, ona tiklayin. Bu adim, Flagfox eklentisini sizin Firefox tarayiciniza yukler ve asagidaki pencereye benzer bir pencere getirir.

Diyor ki: “yukledim ama tarayicinizi yeniden baslatmam lazim.” Yeniden baslatma tusina basin ve bakin ne oluyor.

Firefox yeniden basladiktan sonra Google’in websayfasini yukledim. Adres kutucuguna bakarsak ABD bayragini gorebiliriz (kirmizi halka ile gosteriyorum sekilde). Bu, sunucunun ABD’de oldugunu soyluyor bize.

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Iki ornek daha asagida. Birincisi Turkiye’den, ikincisi Fransa’dan. Resimlere tiklarsaniz tam boyutlari ile gorebilirsiniz.

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

RSS Feed ile Tipik Bir Gun

Gecen yazimda kabaca RSS feedlerin ne oldugunu ve bunlara nasil abone olunacagini yazmistim. Bugun biraz daha ileri gidip, RSS feedlerin niye kullanisli olduguna deginmek istiyorum.

Varsayalim birtakim RSS feedlere abone oldunuz; bu konudaki secenekleriniz internet uzerinden (Google, Yahoo, Bloglines vs.) ya da tarayici uzerinden (Live Bookmarks, Outlook vs) calisan okuyuculardi. Yine varsayalim Google’in okuyucusunu kullaniyorsunuz. Bu durumda Google hesabiniza giris yaptiktan sonra “Reader” linkini bulup tiklarsaniz karsiniza asagidakine benzer bir manzara cikiyor:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Sol-alttaki panelde abone oldugum feedlerden yeni icerik tasiyanlari liste halinde gorunuyor. Google Reader abone oldugunuz feedleri gruplama olanagi da sagliyor (ornegin benim gruplarimdan bazilari: blogs, environment, vs.). Her bir satirin yanindaki parantez icindeki rakam, o feedde kac tane okunmamis yazi (ingilizcesi post) oldugunu soyluyor. Eger bu listeden Flowing Data linkine tiklarsam, sayfa soyle gorunuyor:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Bu, detayli goruntu (Expanded view). Sadece basliklari gormek isterseniz, sag ustteki liste goruntusunu secin (List view), diyelim en alttaki Bioinformatics linkine tikladim, liste goruntusu soyle:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Siz bu yazilara tikladikca, onlar okunmus statusune gecip kayboluyorlar; parantez icindeki rakam da azaliyor (hatirlayin, o rakamlar okunmamis yazilarin sayisiydi). Ayrica, eger yazilarin icindeki linklere tiklarsaniz, size o linkleri ayri bir tab (Turkcesi ne bunun?) ya da pencerede acar.

Bundan sonrasi sizin merakiniza ve deneysel kisiliginize kalmis. Sorunuz varsa, asagidaki yorum kisminda sorun.

RSS Feed Nedir Ne Ise Yarar ?

Eskiden her sabah gazete kapimiza gelirdi. Halen kagida basili gazete okuyorsaniz, olasilikla her sabah gazeteniz ayni saatte size ulasiyor. Simdi dusunun, alabileceginiz milyonlarca gazete var, sadece Turkiye’de degil, dunyanin dort bir kosesinde, ve basilir basilmaz kapinizda bitiveriyorlar. Hem de bedava!

Su gunlerde ziyaret ettiginiz web sitelerinin buyuk cogunlugunun icerigi duzenli olarak degisiyor. Yeni yazilar, fotograflar vesaire ekleniyor, ama siz bu sitelere ayni adresi kullanarak gidiyorsunuz. Buyuk olasilikla bu sitelerin abone olabileceginiz RSS feedleri var. Eger adresin yazili oldugu kutucugun saginda bu ikon () varsa, o  sitenin RSS feedi var demektir (Mozilla Firefox tarayicisi icin gecerli – Internet Explorerda adres kutucugunda degil ama, yakinlarinda).

Ornegin, bu siteye girdiginizde adres kutucuguna bakin, soyle gorunuyor:

Simdi aklimiza iki soru geliyor:

1. RSS feedlere nasil abone olurum?
2. Varsayalim abone oldum, sonra ne olacak?

Birinci sorunun yaniti cok basit: RSS feed ikonuna tiklarsaniz, abone olmak icin ilk adimi atmis olursunuz. Simdi tiklayin RSS feed ikonuna, kendinizi “http://iguven.wordpress.com/feed/” adresinde bulacaksiniz. Sayfa asagi yukari soyle gorunecek:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Bu sayfa size bu sitenin RSS feedine hangi yontemle abone olmak istediginizi soruyor. Bu nokta, yeni bir tanim yapmak icin uygun bir nokta: RSS Feed okuyucu (reader) ya da RSS feed toplayici (aggregator). Yukaridaki gazete analojimize geri donersek, bunlar size gazetelerinizi getirmek icin can atan vatandaslar. Konuyu dagitmamak icin fazla detaya simdilik girmeyelim. Bu kavramlar yavas yavas anlasilacak.

Simdi, o sayfadaki menuye bir goz atarsak, asagidaki secenekleri goreceksiniz:

Ilk secenek (Live Bookmarks) Firefox tarayicisinin icindeki RSS feed okuyucu/toplayici (Bookmarks menusu altinda bulunuyor). Ikincisi ise Outlook yaziliminin icindeki okuyucu. Diger uc (3) secenek ise internet uzerinde Google, Yahoo ya da Bloglines tarafindan saglanan okuyucular. Burada Google okuyucusunu gosterecegim, zira ben onu kullaniyorum. Seceneklerden Google’i secip “Subscribe Now” dugmesine tikladigimizda, asagidaki sayfa cikiyor karsimiza:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Son olarak “Add to Google Reader” dugmesine tiklayinca, Google okuyucusuna yonlendiriliyoruz asagidaki resimde goruldugu uzere:

(daha buyuk gormek icin resime tiklayin)

Soylemeye gerek yok ama, aranizdaki uyuklayan arkadaslar icin ben yine de hatirlatayim, Google okuyucusunu kullanabilmek icin Google’da bir hesap acmak gerekiyor. Bu, Yahoo ve Bloglines icin de gecerli. Eger Live Bookmarks ya da Outlook yontemini secerseniz, size ozel hesaba ihtiyaciniz yok. Google/Yahoo/Bloglines yonteminin avantaji herhangi bir bilgisayardan RSS feedlerinize internet uzerinden ulasabilmeniz.

Simdi RSS feedler hakkinda bilginiz oldu. Benimkine abone olmakla baslayabilirsiniz. Hatta lutfen olun Boylece ne zaman yazi yazarsam haberiniz olur. Bir dahaki yazimda, yukarida ortaya attigim ikinci sorunun (varsayalim abone oldum, sonra ne olacak?) yanitlarini arayacagiz.

Merhaba Dunya

Gelenek geregi, ilk yazi “Merhaba Dunya” yazisi. Hosgeldiniz. Yakinda RSS konusunu iceren bir yazi yazacagim.